Dạo này tôi gặp khá nhiều bạn trẻ trong team — năng động, giỏi kỹ thuật, nhưng khi giải quyết vấn đề thì… hơi giống tôi của vài năm trước: thiếu thought process.
Có lần tôi nghe một bạn senior cố giải thích cho bạn junior một vấn đề kỹ thuật. Cuối cùng, bạn ấy chỉ nói:
“Trời ơi, nó là vậy đó, biết giải thích sao giờ…”
Không hẳn bạn ấy sai. Chỉ là bạn không có quy trình tư duy rõ ràng – không biết mình đang nghĩ gì, vì sao lại nghĩ vậy, và điều đó dẫn đến đâu.
Khi chúng ta “làm đại” mà không biết tại sao
Khi review task, tôi thường hỏi:
“Tại sao em lại làm như vậy?”
Và phần lớn câu trả lời là: “Em thấy hợp lý lúc đó”, hoặc “Em nghĩ vậy ổn nhất”.
Đó chính là quyết định theo cảm tính, chứ không dựa trên phân tích.
Cảm tính không xấu – nhưng nếu không có thought process, ta:
- Không rút được bài học sau mỗi lần làm sai.
- Không giải thích được với người khác.
- Và không biết liệu mình có đang lặp lại sai lầm cũ không.
Thought process là gì?
Nói ngắn gọn, thought process là chuỗi logic của suy nghĩ dẫn từ vấn đề đến giải pháp.
Không chỉ là “nghĩ”, mà là nghĩ có cấu trúc.
Một thought process tốt thường đi qua vài bước:
- Xác định vấn đề thật (triệu chứng hay nguyên nhân?)
- Đặt câu hỏi “tại sao” ít nhất 3 lần
- Xây dựng giả định
- Nghĩ thêm một bước – “sau đó sẽ ra sao?” (tư duy bậc 2)
- Ra quyết định nhỏ, thử và học
- Phản tư – điều gì đúng, điều gì sai
Tư duy bậc 2 – nghĩ thêm một bước
Nhiều quyết định sai không phải vì ta nghĩ sai, mà vì nghĩ chưa đủ xa.
Ví dụ:
“Tăng log level lên DEBUG để dễ theo dõi lỗi.”
→ Hợp lý trước mắt.
Nhưng nếu nghĩ thêm một bước (second-order thinking):
→ Ảnh hưởng performance, tốn disk, log overflow…
Người có tư duy bậc 2 thường:
- Không vội phản ứng.
- Hỏi “Nếu tôi làm A, điều gì sẽ xảy ra tiếp theo?”
- Nhìn hệ quả dài hơn một nhịp so với số đông.
Một số lỗi tư duy phổ biến
| Lỗi | Hệ quả |
|---|---|
| Không hỏi “tại sao” | Quyết định thiếu cơ sở |
| Nghĩ ngắn hạn | Giải pháp nhanh nhưng tạo vấn đề mới |
| Không giả định và kiểm chứng | Không học được gì từ kết quả |
| Không phản tư | Dậm chân tại chỗ, lặp lại sai lầm |
Làm sao để cải thiện thought process?
- Tập đặt câu hỏi “tại sao” mỗi ngày
Khi review code, khi đề xuất hướng giải quyết – đừng ngại hỏi “tại sao”. - Viết ra suy nghĩ của mình
Ghi lại vấn đề, giả định, hướng giải quyết, hệ quả.
Khi viết ra, mọi thứ trở nên rõ ràng hơn rất nhiều. - Thực hành tư duy bậc 2
Luôn tự hỏi: “Nếu tôi làm thế này, điều gì sẽ xảy ra tiếp theo?” - Phản tư sau mỗi dự án hoặc quyết định
Cái gì hiệu quả? Cái gì không? Nếu làm lại, mình sẽ chọn gì khác?
Kết
Thought process không phải là năng khiếu.
Đó là kỹ năng – và kỹ năng nào cũng rèn được.
Càng rèn, bạn càng thấy:
- Bình tĩnh hơn khi ra quyết định.
- Giải thích rõ ràng hơn cho người khác.
- Và quan trọng nhất: hiểu mình đang làm gì và vì sao làm điều đó.
💬 Nếu bạn đang dẫn dắt team hoặc mentoring người trẻ, hãy thử hỏi họ một câu đơn giản:
“Tại sao em chọn cách này?”
Câu hỏi đó có thể mở ra cả một thế giới của tư duy bậc 2 – nơi mọi quyết định đều có lý do, và mọi sai lầm đều mang lại bài học.
Transforming Leadership 