Công trình sư sẽ là kỹ năng quan trọng nhất trong thời đại ngày nay
Càng làm việc lâu, tôi càng tin một điều, kỹ năng quý nhất còn lại không phải là biết làm một việc cụ thể thật giỏi, mà là biết thiết kế cách các việc cụ thể đó ăn khớp với nhau. Tôi gọi đó là năng lực công trình sư, hay kiến trúc sư theo cách gọi quen thuộc hơn trong nghề của tôi. Nó không chỉ nằm trong kỹ nghệ phần mềm. Quản lý dự án cũng là thiết kế, quyết định việc nào phụ thuộc việc nào, nguồn lực chảy theo hướng nào. Đổi mới sáng tạo cũng là thiết kế, định hình lại bài toán trước khi đi tìm lời giải. Ngay cả kế hoạch cuộc đời của một người cũng vậy, chọn ưu tiên nào đứng trước, đánh đổi nào chấp nhận, cấu trúc nào cho phép mình linh hoạt khi hoàn cảnh đổi thay. Tất cả xoay quanh cùng một trục, thiết kế.
Thiết kế ở đây không phải vẽ ra một sơ đồ đẹp. Nó là tư duy hệ thống, nhìn một vấn đề không phải như các phần rời rạc, mà như các thành phần có quan hệ với nhau, tác động qua lại, có phản hồi ngược. Nó cũng là hiểu quan hệ nhân quả thật sự, phân biệt được cái gì là nguyên nhân gốc và cái gì chỉ là hiện tượng đi kèm, một sự nhầm lẫn rất phổ biến khi người ta vội kết luận từ một tương quan bề mặt. Và nó là tư duy bậc hai, luôn hỏi thêm một bước, quyết định này giải quyết được vấn đề trước mắt, nhưng nó tạo ra hệ quả gì ở bước tiếp theo, có đang gieo một vấn đề mới lớn hơn hay không. Ai luyện được ba thứ này, tư duy hệ thống, nhân quả, và bậc hai, sẽ nhìn được xuyên qua vẻ ngoài của rất nhiều lĩnh vực tưởng như không liên quan, vì bản chất chúng đều là những hệ thống đang vận hành theo logic riêng của nó.
Lý do tôi nghĩ năng lực này càng lúc càng quan trọng trong thời AI, là vì AI đã giải quyết rất tốt phần thực thi chi tiết ở từng lớp riêng lẻ. Viết một đoạn code, soạn một kế hoạch dự án, phác một ý tưởng sản phẩm, AI làm nhanh và làm tốt hơn nhiều so với trước. Nhưng AI chưa tự quyết định được các mảnh đó nên ghép với nhau theo hình dạng nào, module nào nên tách biệt, việc nào nên làm trước để không phải làm lại, quyết định nào hôm nay sẽ khóa chặt lựa chọn của mình trong hai năm tới. Thiếu người giữ vai trò công trình sư, một tổ chức có thể tạo ra rất nhiều mảnh ghép đẹp, từng đoạn code sạch, từng kế hoạch hợp lý riêng lẻ, nhưng ghép lại không thành một bức tranh nhất quán. Càng nhiều AI tham gia tạo ra từng phần, vai trò quyết định hình dạng tổng thể càng trở nên hiếm và có giá trị hơn.
Nhưng tôi cũng muốn cẩn trọng với chính ý này. Công trình sư giỏi tư duy hệ thống rất dễ rơi vào một cái bẫy khác, ngồi quá lâu ở tầng thiết kế, phân tích mọi kịch bản, cân nhắc mọi tác động bậc hai, mà không bao giờ chịu bắt tay dựng thử một phần nhỏ để kiểm chứng giả định của mình có đúng với thực tế hay không. Đó là kiểu kiến trúc sư ngồi trong tháp ngà, bản vẽ rất đẹp trên giấy, nhưng chưa từng chạm đất. Thiết kế mà không có vòng phản hồi từ việc thực thi thật, sớm muộn cũng trôi xa khỏi ràng buộc thực tế, giống như lý thuyết đẹp nhưng không ai dùng được. Công trình sư thật sự, theo tôi, phải liên tục đi tới đi lui giữa việc đứng xa để nhìn toàn cục và việc lăn vào làm một phần cụ thể để cảm nhận lại giới hạn thật của hệ thống, chứ không phải một hướng từ trên xuống rồi thôi.
Transforming Leadership 