Dạo trước tôi có coi được một clip ngắn, đại thể về việc ai sẽ là người thành công trong thời đại ngày nay. Một bên là chuyên gia, am hiểu và giải thích rất tường tận các khái niệm mới nhất trong AI. Một bên là người không uyên bác bằng, nhưng có một năng lực, luôn tìm cách ứng dụng những gì mình biết vào công việc và đời sống. Người thứ hai sẽ thành công hơn.
Trước đây, hiểu sâu một lĩnh vực là một rào cản gia nhập rất cao. Phải mất nhiều năm đọc, thực hành, sai rồi sửa mới có được. Giờ GenAI có thể giải thích một khái niệm mới ra đời hôm qua, rõ ràng, có ví dụ, có so sánh, chỉ trong vài giây. Cái mà trước đây chỉ chuyên gia mới làm được, giờ ai cũng có, miễn biết hỏi đúng câu hỏi. Khi năng lực giải thích giỏi bị commoditize, giá trị dịch chuyển sang chỗ khác. Ai biến kiến thức thành kết quả nhanh hơn, người đó thắng. Chuyện này ngành tư vấn đã biết từ lâu, hiểu vấn đề là một chuyện, giải quyết được vấn đề là chuyện khác. Engineer trả lời câu hỏi làm sao làm tốt hơn. Người ra quyết định trả lời câu hỏi nên làm gì trước và tại sao. AI chỉ đang đẩy khoảng cách đó nhanh hơn nhiều so với trước.
Tuy nhiên, ung dụng nhanh mà không hiểu bản chất, rủi ro chưa chắc đã nhỏ hơn không hiểu gì cả, nó chỉ khoác thêm một lớp tự tin. Tôi hay gặp cảnh một nhóm rất nhanh nhạy, lấy ngay một AI agent, một prompt, một workflow có sẵn, áp vào bài toán khách hàng. Chạy được, demo đẹp. Nhưng hỏi tới edge case, tới compliance, tới việc dữ liệu đi đâu, xử lý ra sao khi model trả lời sai, thì không ai trả lời được. Đó là ứng dụng nông, biết bấm nút, không biết vì sao nút đó chạy, và quan trọng hơn, không biết khi nào không nên bấm. Ở những lĩnh vực stakes cao như y tế, tài chính, hạ tầng, cái giá của làm nhanh mà không hiểu đôi khi còn lớn hơn cái giá của hiểu mà chậm làm.
Vậy có lẽ người thắng không phải người hiểu sâu nhất, cũng không phải người ứng dụng nhanh nhất. Mà là người đủ hiểu để biết giới hạn của công cụ, và đủ kỷ luật để biến hiểu biết đó thành hành động thay vì dừng lại ở việc giải thích hay.
Rất lâu trước đó tôi đọc được một bài về nước mà tôi cũng rất thích, tuy là không còn nhớ được nhiều nội dung. Nước không cứng nhắc, gặp vuông thì thành vuông, gặp tròn thì thành tròn, gặp khe hẹp thì len lỏi qua, gặp vách đá thì vòng qua chứ không đối đầu trực diện. Tôi nghĩ đây là phần giá trị nhất còn lại của engineering trong thời đại AI. AI sinh được code, sinh được tài liệu, sinh được cả kiến trúc hệ thống. Nhưng AI chưa biết len lỏi vào nhịp sống thật đang diễn ra trong một tổ chức, chưa biết khi nào nên đẩy nhanh, khi nào nên chờ, chưa đọc được văn hóa của một đội nhóm, sự e ngại của một stakeholder, hay lý do thật sự phía sau một yêu cầu tưởng chừng vô lý. Cái đó là nghệ thuật, không đóng gói thành công thức được, chỉ có quan sát, thấu hiểu ngữ cảnh, và phản ứng đúng người đúng lúc đúng việc. Đây cũng là phần con người vẫn còn quyền kiểm soát và điều hướng.
Nhưng nước tự do tuyệt đối không tạo ra dòng sông, nó tạo ra lũ. Cái làm nước trở nên có ích, tưới được ruộng, chở được thuyền, thay vì cuốn phăng mọi thứ, chính là bờ. Bờ không chống lại nước, bờ định hình nước. Trong thời đại AI, tốc độ ra quyết định và ra sản phẩm nhanh chưa từng có. Không có kỷ luật đi kèm, cái nhanh đó rất dễ thành hỗn loạn, mỗi người một cách dùng AI, mỗi team một chuẩn, hôm nay làm kiểu này mai đổi kiểu khác vì vừa đọc được một prompt hay trên mạng, không ai biết chắc điều gì đã được kiểm chứng, điều gì chỉ là may mắn một lần. Tổ chức nào cũng cần một dạng người giữ kỷ luật, không nhất thiết là một chức danh, có thể là một người, một vai trò, hoặc một tập hợp nguyên tắc mọi người đồng thuận tuân theo. Việc của người này không phải làm chậm đội ngũ lại, mà giữ cho tốc độ đó đi đúng hướng, nhất quán, lặp lại được, và truy vết lại được khi có sự cố. Trong công việc, vai trò này thường hiện ra qua những thứ rất khô khan, một chuẩn đặt tên, một bộ tiêu chí review trước khi lên production, một chu kỳ đánh giá lại định kỳ. Không hào nhoáng, nhưng thiếu nó, sự uyển chuyển sớm muộn cũng trả giá bằng thiếu nhất quán, và về lâu dài là mất kiểm soát.
Transforming Leadership 