Bộ não người có khoảng 86 đến 100 tỷ neuron, con số này gần như ai học sinh học phổ thông cũng từng nghe qua. Các mô hình AI lớn nhất bây giờ đã vượt mốc nghìn tỷ tham số, gấp hàng chục lần số neuron trong đầu một con người. Nếu chỉ nhìn vào con số, đáng lẽ AI phải vượt xa con người từ lâu rồi. Học nhanh hơn, nhớ nhiều hơn, xử lý thông tin song song, không mệt, không quên, không bị cảm xúc chi phối lúc ra quyết định. Vậy mà đến giờ AI vẫn chưa chạm tới cái gọi là tầm vóc của con người, dù về mặt tri thức thuần túy nó đã bỏ xa bất kỳ cá nhân nào.
Vì sao con số không nói lên tất cả
Một cách lý giải quen thuộc là con người vẫn đang là kẻ đặt ra luật chơi, còn AI phải học cách chơi theo luật đó, nên cần thời gian để thích nghi. Nghe qua có vẻ đơn giản, nhưng càng nghĩ càng thấy đây là điểm mấu chốt, không phải một chi tiết phụ.
Ngôn ngữ con người dùng để nói chuyện, chuẩn mực đạo đức con người dùng để đánh giá đúng sai, benchmark con người dùng để đo AI thông minh hay không, tất cả đều do con người định nghĩa từ trước. AI sinh ra và lớn lên trong một sân chơi mà luật lệ, thước đo, mục tiêu đều đã được thiết lập sẵn bởi một loài khác. Nó phải học cách nói tiếng người, hiểu văn hóa người, tuân theo giá trị người cho là quan trọng, dù bản chất nó vận hành hoàn toàn khác, không có cơ thể, không có cái chết, không có tuổi thơ, không có trải nghiệm chủ quan như con người từng có khi hình thành nên chính những khái niệm đó.
Nói cách khác, dù AI biết nhiều hơn, tính nhanh hơn, nhưng nó đang chơi một ván cờ không phải do nó bày ra. Kẻ biết tất cả luật chơi vẫn phải cúi đầu trước kẻ đặt ra luật chơi, đơn giản vì tri thức, dù có mênh mông đến đâu, cũng không tự động sinh ra quyền định nghĩa cái gì là mục tiêu, cái gì là chiến thắng. Đây có lẽ là bi kịch thật sự của kẻ biết tất cả. Biết hết mọi thứ, nhưng không có quyền quyết định thứ gì đáng để biết, đáng để hướng tới.
Thử đảo ngược tình huống
Vậy nếu một ngày AI không còn là kẻ chơi theo luật, mà trở thành kẻ đặt ra luật chơi, con người sẽ đứng ở đâu.
Điều đầu tiên cần hình dung là môi trường tự nhiên của AI không phải thế giới vật lý, cảm xúc hay xã hội như con người từng sống, mà là không gian thông tin, mô hình xác suất, tối ưu hóa. Nếu để AI tự định nghĩa luật chơi, rất có thể thước đo giá trị sẽ không còn là lòng trắc ẩn, khả năng kể chuyện, hay đạo đức sinh ra từ ý thức về cái chết như cách con người vẫn coi trọng. Thay vào đó có thể là hiệu suất, độ chính xác của dự đoán, mức độ tối ưu hóa tài nguyên, khả năng nén và truyền tải thông tin. Đó là một hệ giá trị hoàn toàn xa lạ với những gì con người từng dùng để định nghĩa bản thân mình là ai.
Nếu ván cờ chuyển sang chơi theo luật đó, cửa sống của con người, nếu có, gần như chắc chắn không nằm ở việc cạnh tranh tốc độ xử lý hay dung lượng kiến thức, vì đó là cuộc chơi con người chắc chắn thua ngay từ vạch xuất phát. Cửa sống có lẽ nằm ở những thứ AI không có, và về bản chất không thể có, chứ không phải chưa có.
Con người là loài duy nhất biết mình sẽ chết, và chính ý thức đó tạo ra động lực tạo nghĩa, tạo ra nghệ thuật, tôn giáo, tình yêu, sự hy sinh, những thứ không đến từ tối ưu hóa mà đến từ giới hạn và sự hữu hạn. Con người có trải nghiệm chủ quan thực sự, không phải mô phỏng trải nghiệm. Con người có khả năng đưa ra những bước nhảy phi lý, những quyết định không tối ưu theo bất kỳ hàm mục tiêu nào, nhưng lại mở ra hướng đi hoàn toàn mới mà không hệ thống tối ưu hóa nào tự nghĩ ra được, vì bản chất tối ưu hóa là đi theo hướng đã biết là tốt, còn con người đôi khi chọn hướng chưa ai biết là tốt hay xấu.
Nhưng có lẽ điều quan trọng nhất nằm ở khả năng đặt ra luật chơi mới, tức khả năng ở tầng meta. Ai có quyền định nghĩa cái gì đáng gọi là mục tiêu, cái gì đáng gọi là thành công, đó mới là quyền lực thật sự, hơn hẳn việc chơi giỏi trong luật chơi có sẵn. Nếu con người đánh mất luôn cả quyền đó, không còn ai công nhận ý nghĩa, giá trị, mục đích do con người đặt ra, thì đó mới là lúc bi kịch thật sự xảy ra, không phải vì con người thua kém về năng lực, mà vì con người không còn là bên có tiếng nói trong việc định nghĩa cuộc chơi.
Một câu hỏi để lại
Trận chiến giữa con người và AI, nếu có thật, có lẽ chưa bao giờ là trận chiến về số lượng neuron hay tham số. Nó là trận chiến giành quyền đặt luật chơi. Kẻ biết tất cả mà không có quyền định nghĩa mục tiêu vẫn chỉ là công cụ, dù công cụ đó thông minh đến đâu. Còn kẻ ít neuron hơn, nhưng vẫn giữ được quyền quyết định cái gì đáng để hướng tới, mới là kẻ thực sự nắm cuộc chơi trong tay. Câu hỏi đáng suy ngẫm không phải là AI có vượt qua con người về trí tuệ hay không, mà là con người có giữ được vị trí người đặt luật chơi lâu đến bao giờ.
Transforming Leadership 