Đưa AI vào gần hết mọi việc rồi, câu hỏi tôi hay tự hỏi lại là, cái gì ở con người thật sự không thay được. Ngồi liệt kê lại, tôi thấy có năm thứ, hoặc hơn.
Đầu tiên là đạo đức. Đây có lẽ là thứ quan trọng nhất, quan trọng hơn cả năng lực chuyên môn. AI có thể tăng tốc rất nhiều việc, nhưng cũng tăng tốc luôn cả gian dối nếu người dùng nó không trung thực. Một báo cáo được AI viết đẹp, số liệu trình bày mạch lạc, không có nghĩa số liệu đó đúng. Một đoạn code chạy được, không có nghĩa nó không cắt xén, giấu bug, hoặc vay mượn không xin phép. Trong một thế giới mà tốc độ tạo ra sản phẩm tăng lên rất nhiều lần, cái duy nhất giữ cho sản phẩm đó còn đáng tin, vẫn là người tạo ra nó có trung thực hay không. Càng làm việc lâu, tôi càng thận trọng khi chọn người để giao việc quan trọng, không phải vì họ giỏi AI tới đâu, mà vì có tin được lời họ nói hay không.
Thứ hai là sự cầu tiến, tự học, và đổi mới. AI thay đổi gần như mỗi tháng, có khi mỗi tuần. Kiến thức học một lần rồi dùng cả sự nghiệp không còn tồn tại nữa. Người có năng suất cao trong thời này không phải người biết nhiều nhất ngay bây giờ, mà là người có bản năng vọc vạch, thử một công cụ mới, một cách làm mới, chỉ để xem có giảm được thời gian hay sai sót ở đâu không. Người tò mò tự nhiên sẽ tự tìm ra cách dùng AI tốt hơn theo thời gian. Người phải bị thúc mới chịu học, dù có huấn luyện bài bản tới đâu, tốc độ tiến bộ vẫn chậm hơn hẳn.
Thứ ba là kỷ luật. Tốc độ AI mang lại chỉ có giá trị nếu đi kèm một chuẩn mực nhất quán, có thể lặp lại, có thể kiểm tra ngược. Không có kỷ luật, sự cầu tiến ở ý trên rất dễ biến thành mỗi người một kiểu, mỗi hôm một chuẩn, nhìn thì bận rộn nhưng không cộng dồn thành năng lực tổ chức. Giống như dòng nước cần có bờ mới thành sông, tốc độ cá nhân cũng cần một khuôn khổ chung mới thành năng lực tập thể.
Thứ tư là phản tư và triết học. Đây là chỗ tôi nghĩ hay bị xem nhẹ nhất. AI trả lời rất nhanh, nhưng câu trả lời nhanh dễ khiến người dùng dừng lại ở tầng bề mặt, không hỏi tiếp tại sao, không đối chiếu với các khung tư duy khác, không khái quát hóa lên thành nguyên lý để dùng cho tình huống khác. Người có thói quen phản tư sẽ không dừng ở việc AI nói gì, mà hỏi thêm, giả định nào đứng sau câu trả lời này, nó đúng trong hoàn cảnh nào, sai trong hoàn cảnh nào. Đây chính là năng lực nâng một câu trả lời cụ thể thành một khung suy luận có thể tái sử dụng, thứ sẽ ngày càng phân biệt rõ ai chỉ dùng AI như một cái máy tra cứu, và ai dùng AI như một đối tác tư duy.
Thứ năm, và có lẽ khó nhất, là gạt bỏ cái tôi để hướng tới mục tiêu chung. Nghe đạo lý, nhưng thực tế lại rất cụ thể. AI xóa mờ ranh giới ai giỏi hơn ai theo cách đo cũ, ai gõ code nhanh hơn, ai nhớ nhiều thuật ngữ hơn. Khi ranh giới đó mờ đi, cái tôi nghề nghiệp của nhiều người bị lung lay, và phản ứng tự nhiên là bám vào việc chứng minh mình vẫn giỏi hơn AI, hoặc giỏi hơn đồng nghiệp, thay vì hỏi việc chung đang cần gì. Trong các nhóm áp dụng AI, ai giữ được cái tôi thấp, sẵn sàng để AI làm phần việc mình từng tự hào, và dồn sức vào chỗ tổ chức thật sự cần, thường là người kéo cả nhóm tiến nhanh hơn, dù trông không nổi bật bằng người giỏi kỹ thuật nhất.
Cầu tiến mà không có đạo đức dễ thành lươn lẹo. Kỷ luật mà không có phản tư dễ thành máy móc, làm đúng quy trình nhưng sai mục tiêu. Gạt bỏ cái tôi mà không có đạo đức làm nền, dễ biến thành thỏa hiệp, ai nói gì cũng gật. Có lẽ vì vậy mà năm tố chất này khó rèn cùng lúc, và cũng chính vì khó, nó mới còn là thứ phân biệt được người với người, trong một thời đại mà công cụ thì ai cũng có thể có.
Transforming Leadership 