Coi lại lịch sử vài trận chiến lớn, tôi nhận ra một điều lặp đi lặp lại đến ngạc nhiên. Chiến tranh, cái quyết định thắng thua không nằm ở vũ khí hiện đại nhất hay đội quân hung hãn nhất, mà nằm ở hậu cần vững chãi, lòng dân, và quan trọng nhất là ý chí sống còn của bên phòng thủ.
Năm 1812, Napoleon đưa đại quân hơn sáu trăm ngàn người tiến vào Nga, đội quân lớn nhất châu Âu từng thấy lúc bấy giờ. Nga không nghênh chiến trực diện. Họ rút lui, đốt sạch lương thực trên đường rút, kéo Napoleon vào sâu trong lãnh thổ cho tới khi chiếm được Moscow thì thành phố đã trống rỗng, cháy dở. Mùa đông Nga cùng với đường tiếp tế kéo dài hàng ngàn cây số đã bào mòn đại quân Pháp. Khi rút về, chỉ còn một phần rất nhỏ trong số quân ban đầu sống sót.
Năm 1941, Hitler lặp lại gần như y hệt sai lầm đó với chiến dịch Barbarossa, đưa hơn ba triệu quân tràn vào Liên Xô, ban đầu thắng như chẻ tre, bao vây hàng loạt đội quân Xô Viết. Nhưng cũng như Napoleon, quân Đức không chiếm được Moscow trước khi mùa đông ập tới. Đường tiếp tế đứt gãy, quân đội không được trang bị cho giá lạnh khắc nghiệt, và Liên Xô, với dân số và tài nguyên công nghiệp khổng lồ phía sau, dần xoay chuyển cục diện, đẩy lùi quân Đức từ Stalingrad trở đi.
Việt Nam mình cũng có một câu chuyện y hệt, chỉ khác là mình ở phía phòng thủ. Quân Mông Cổ, sau là nhà Nguyên, ba lần tiến đánh Đại Việt dưới thời Trần, các năm 1258, 1285 và 1287 đến 1288. Cả ba lần, quân Nguyên đều mạnh hơn hẳn về quân số và trang bị, chiếm kinh thành Thăng Long không mấy khó khăn.
Nhưng chiếm được thành không có nghĩa là thắng. Nhà Trần dùng kế vườn không nhà trống, rút sạch dân ra khỏi kinh thành, mang theo hoặc đốt hết lương thực, không để lại cho quân Nguyên bất cứ thứ gì để cướp phá hay trưng thu. Cái hay của kế này nằm ở chỗ nó đánh thẳng vào điểm yếu chí mạng của mọi đạo quân viễn chinh, hậu cần tại chỗ. Một đội quân đi xa hàng ngàn dặm không thể mang đủ lương thực cho cả chiến dịch dài ngày, luôn phải trông vào việc cướp bóc hoặc mua chuộc dân bản địa để bổ sung dọc đường. Dân không còn gì để cướp, cũng chẳng ai chịu hợp tác, thì gánh nặng tiếp tế dồn hết về một con đường tiếp vận mong manh nối tới hậu phương xa xôi của họ. Đúng như vậy, quân Nguyên vào tới Thăng Long thì thành trống rỗng, phải chờ đoàn thuyền lương từ phương bắc, và chính đoàn thuyền đó bị quân nhà Trần chặn đánh giữa đường, đẩy quân Nguyên vào cảnh cạn lương ngay trên đất địch. Đến lần thứ ba, quân Nguyên buộc phải rút, và Trần Hưng Đạo dùng lại đúng kế của Ngô Quyền năm 938, đóng cọc nhọn dưới lòng sông Bạch Đằng, đợi thủy triều rút để dồn cả đoàn thuyền địch vào bãi cọc.
Cuộc kháng chiến chống Pháp rồi chống Mỹ của ông cha mình sau này cũng đi theo đúng công thức đó. Pháp và Mỹ đều vượt trội gần như tuyệt đối về vũ khí, công nghệ, nguồn lực. Nhưng chiến lược chiến tranh nhân dân, toàn dân toàn diện, cùng với hệ thống hậu cần bền bỉ như đường mòn Hồ Chí Minh, đã kéo dài cuộc chiến đủ lâu để ý chí của đối phương suy yếu trước. Điện Biên Phủ năm 1954 kết thúc vai trò của Pháp. Hai mươi mốt năm sau, ngày 30 tháng 4 năm 1975, cuộc chiến với Mỹ cũng khép lại theo cách tương tự.
Có một ví dụ tôi nghĩ cũng đáng nhắc, dù ít được kể theo hướng này, chiến tranh Triều Tiên năm 1950. Bắc Triều Tiên mở chiến dịch chớp nhoáng, tràn xuống gần như chiếm trọn bán đảo chỉ trong vài tháng, dồn quân Hàn Quốc và Liên Hợp Quốc vào một góc nhỏ quanh Pusan. Tưởng như chiến thắng đã nằm trong tay. Nhưng cuộc đổ bộ Incheon tháng 9 năm 1950 lật ngược hoàn toàn cục diện, cắt đứt đường tiếp tế của Bắc Triều Tiên, đẩy quân đội này lùi sát về biên giới Trung Quốc. Giấc mơ thống nhất bán đảo coi như tan vỡ ngay khi tưởng đã ở ngưỡng cửa. Chiến tranh sau đó kéo dài tới đình chiến năm 1953, và bán đảo vẫn chia cắt cho tới hôm nay.
Nhìn chung lại năm ví dụ này, mẫu số chung khá rõ. Bên tấn công dù có mọi lợi thế về hỏa lực và tốc độ, vẫn thua nếu không giải được hai bài toán, hậu cần đủ bền để duy trì chiến dịch dài hơi, và ý chí của bên phòng thủ đủ mạnh để không sụp đổ trước áp lực ban đầu. Ngược lại, bên phòng thủ dù yếu hơn về khí tài, vẫn thắng nếu giữ được lòng dân và biến không gian, thời gian thành lợi thế của mình.
Tôi nói vậy không có nghĩa đây là một quy luật tuyệt đối. Lịch sử cũng đầy rẫy trường hợp kẻ mạnh áp đảo hoàn toàn kẻ yếu mà chẳng cần lòng dân hay hậu cần gì cả, chỉ cần chênh lệch lực lượng đủ lớn. Cái tôi rút ra ở đây chỉ đúng trong nhóm trường hợp cụ thể, khi bên phòng thủ có chiều sâu chiến lược, có không gian để lùi, và có một lý tưởng đủ mạnh để giữ người dân lại với nhau qua thời gian dài.
Điều này làm tôi liên tưởng ngay tới các chiến dịch chuyển đổi số, chuyển đổi AI trong doanh nghiệp thời nay. Tổ chức nào cũng có sẵn vài anh tài, vài người tiên phong, tự học rất nhanh, ứng dụng AI vào công việc của họ trước cả công ty. Điều đó tốt, nhưng chưa đủ. Cái khó thật sự không phải là người đi đầu, mà là làm sao scale được điều đó ra cả tổ chức, kéo hàng trăm, hàng ngàn người cùng đi một hướng.
Muốn scale được, tổ chức cũng cần đúng hai thứ mà lịch sử vừa nhắc. Một hậu cần vững, nghĩa là hạ tầng, dữ liệu, công cụ, quy trình đào tạo phải đủ chắc để không đứt gãy khi nhân rộng, không thể chỉ dựa vào vài người giỏi tự xoay xở. Và một dạng lòng dân trong tổ chức, nghĩa là niềm tin và sự đồng thuận của đội ngũ với hướng đi, chứ không phải một mệnh lệnh từ trên ép xuống. Nhưng có lẽ thứ quan trọng nhất, giống hệt tinh thần của những cuộc kháng chiến vừa nhắc, là tính cấp thiết sống còn. Một tổ chức chỉ thật sự chuyển đổi khi mọi người nhìn rõ và tin rằng không làm thì không tồn tại được, chứ không phải chuyển đổi vì đó là một sáng kiến hay, một dự án nên có. Chính cảm giác sống còn đó, chứ không phải mệnh lệnh hành chính hay khẩu hiệu truyền thông nội bộ, mới đủ sức kéo cả tổ chức đi qua giai đoạn khó chịu ban đầu của thay đổi, chứ không chỉ dừng lại ở nhóm người vốn đã sẵn sàng. Thiếu một trong ba thứ đó, hậu cần, lòng dân, và cảm giác sống còn, chiến dịch chuyển đổi dù có vài mũi nhọn cực nhanh ở đâu đó, vẫn dễ dừng lại ở vài phòng ban, không bao giờ trở thành năng lực thật sự của cả tổ chức.
Transforming Leadership 