Gần đây tôi được cử tham gia một khóa học nâng cao kỹ năng quản lý và điều hành trong môi trường toàn cầu của tập đoàn. Ở đó, tôi gặp rất nhiều quản lý đến từ các công ty con khác nhau, đảm nhiệm những vai trò và bối cảnh rất đa dạng. Đối với tôi, khóa học không chỉ là cơ hội học kiến thức mới, mà còn là dịp để quan sát cách những người khác tư duy, đặt vấn đề và lý giải một tình huống chung.
Điều khiến tôi bất ngờ nhất chính là mô hình thảo luận nhóm và phản tư (reflection) được áp dụng sau mỗi chủ đề, và đặc biệt là phần tổng phản tư sau toàn bộ khóa học. Reflection không phải điều gì mới mẻ. Nhưng phải thừa nhận rằng: rất ít người thực sự luyện tập nó một cách kỷ luật. Và bản thân tôi cũng từng xem nhẹ điều này.
Tôi vẫn đọc rất nhiều, tìm hiểu rất nhiều. Nhưng tôi nhận ra một vấn đề cố hữu: nhiều khi tôi không nắm bắt được ý nghĩa thật sự sâu sắc của điều mình tiếp thu. Những kiến thức tưởng như đã hiểu lại dễ dàng biến mất chỉ sau vài ngày. Cảm giác như mình luôn “tiếp nhận” nhưng lại không thật sự “tiêu hóa” được.
Đó là thời điểm tôi lại tình cờ biết đến cuốn The Reflective Practitioner của Donald A. Schön. Ông nói về hai khái niệm rất quan trọng:
1. Reflection-in-action – phản tư ngay khi đang hành động.
Đây là khả năng vừa làm, vừa quan sát lại chính suy nghĩ và quyết định của mình. Những người làm nghề giỏi không chỉ có kỹ năng, họ còn liên tục đặt câu hỏi: “Điều này có thực sự đúng không?”, “Cách tiếp cận này đang dẫn đi đâu?”, “Tại sao mình lại chọn như vậy?” ngay trong lúc hành động.
2. Reflection-on-action – phản tư sau hành động.
Đây là điều mà khóa học khiến tôi thực sự “giật mình”. Chúng ta thường giải quyết xong một việc rồi bước qua việc khác. Nhưng Schön cho rằng sự trưởng thành nghề nghiệp nằm ở bước dừng lại, xem lại, mổ xẻ lại. Đây chính là cách chuyển trải nghiệm thành năng lực, thay vì chỉ để nó trôi qua.
Khi đối chiếu với chính mình, tôi nhận ra: có lẽ tôi đọc nhiều, làm nhiều, nhưng lại thiếu những “khoảnh khắc dừng lại” mà Schön mô tả. Thiếu chất xúc tác để biến kiến thức thành hiểu biết, biến trải nghiệm thành sự tinh lọc. Và khi không có cơ chế phản tư, kiến thức cũng giống như nước chảy qua ống, sạch sẽ, nhanh, nhưng chẳng đọng lại gì.
Nó giống như một lời nhắc: muốn phát triển sâu sắc và bền vững, không thể chỉ nỗ lực ở phần “đầu vào” (học nhiều hơn, làm nhiều hơn). Điều quan trọng hơn là phải tạo dựng thói quen phản tư:
- hỏi lại chính mình,
- kiểm chứng lại suy nghĩ,
- kết nối kinh nghiệm,
- và nhìn thấy mô hình nằm sau mỗi hành động.
Với tôi, đây là một “wake-up call” đúng nghĩa, rằng để đi xa hơn, tôi cần học cách nghĩ lại về chính cách mình nghĩ. Và đó chính là bản chất của một “reflective practitioner” mà Schön mô tả.
Transforming Leadership 